|
|
Już renesansowe ogrody włoskie wykorzystywały kuliste formy bukszpanów i cisów, tworząc z nich powtarzalne moduły porządkujące przestrzeń. W ogrodach francuskich epoki baroku kula stała się jednym z podstawowych elementów topiarów, podkreślając monumentalność osi widokowych i symetrię założeń.
W Polsce tradycja ta również ma długą historię. W parkach pałacowych XVIII i XIX wieku chętnie stosowano formowane lipy, graby i cisy, nadając im kształty kuliste lub półkuliste, podnoszące walory dekoracyjne kompozycji. Współczesna architektura krajobrazu kontynuuje tę tradycję, projektanci chętnie sięgają po drzewa lub ich odmiany ogrodowe, które naturalnie tworzą kuliste korony, dzięki czemu efekt geometrycznej harmonii można osiągnąć bez intensywnego cięcia.
Kuliste drzewa na różne stanowiska
W naturze kuliste korony nie są częste, ale istnieje grupa gatunków, które w sposób spontaniczny rozwijają się w formie zwartej, regularnej, niemal idealnie okrągłej. Do takich należą klony, jesiony, lipy, niektóre gatunki wiśni ozdobnych czy kasztanowców. Ich pokrój wynika z równomiernego wzrostu pędów we wszystkich kierunkach, co sprawia, że drzewo zachowuje harmonijną sylwetkę przez wiele lat.
Drzewa o takim pokroju świetnie sprawdzają się w ogrodach formalnych, na dziedzińcach, sadzone wzdłuż alejek i ulic, gdzie ich regularny kształt pozwala zachować ład przestrzenny. Kulista forma jest także niezwykle dekoracyjna – niezależnie od pory roku drzewo zachowuje atrakcyjny wygląd, a zimą jego symetryczna sylwetka staje się rzeźbiarskim akcentem w ogrodzie.
Wśród odmian ogrodowych szczególnie cenione są te, które zachowują kulisty pokrój bez konieczności intensywnego cięcia. Powszechnie znanymi tego typu kultywarami, szeroko dostępnymi w szkółkach i centrach ogrodniczych, są odmiany klonu pospolitego (Acer platanoides) ‘Globosum’ oraz robinii akacjowej (Robinia pseudoacacia) ‘Umbraculifera’. Z kolei wśród mało znanych tego typu odmian znajduje się kasztanowiec biały (Aesculus hippocastanum) ‘Umbraculifera’, tworzący gęstą, parasolowatą koronę o średnicy kilku metrów. Rośnie powoli, nie kwitnie, ale jego regularna forma i duże, dłoniaste liście czynią go idealnym drzewem do nasadzeń parkowych.
Podobny charakter ma wiśnia osobliwa (Prunus ×eminens) ‘Umbraculifera’, która tworzy zwartą, kulistą koronę i zachwyca wiosennym kwitnieniem, obsypując się drobnymi, białymi kwiatami. Jest odporna, niewymagająca i świetnie znosi warunki miejskie. Jest to jedna z niewielu obficie kwitnących odmian kulistych, które powstają najczęściej jako mutacje i dlatego zwykle albo nie zawiązują pąków kwiatowych, albo ich kwitnienie jest ubogie.
W polskich ogrodach coraz częściej pojawia się platan klonolistny (Platanus ×hispanica) ‘Alpen’s Globe’ – odmiana o niewielkich rozmiarach i zwartej, kulistej koronie, która zachowuje charakterystyczną dla platanów dekoracyjną, łuszczącą się korę. To ciekawa propozycja do nowoczesnych ogrodów, gdzie liczy się efektowny wygląd przy ograniczonej przestrzeni. Wśród klonów, oprócz wspomnianego już klonu pospolitego ‘Globosum’ w ogrodach sadzi się inną jego odmianę, ‘Golden Globe’, o złocistych liściach, które rozświetlają kompozycję i nadają jej ciepły, słoneczny charakter. Niestety przy niedoborze wody, w warunkach silnego nasłonecznienia, żółte liście rośliny mogą ulegać poparzeniu.
Wartościową odmianą, zdecydowanie zbyt mało docenianą w naszym kraju, jest klon polny (Acer campestre) ‘Nanum’, tworzący gęstą, regularną kulę.
W grupie drzew o kulistych koronach nie brakuje również gatunków o bardziej delikatnym pokroju. Brzoza brodawkowata (Betula pendula) ‘Magical Globe’ to niewielkie drzewo o drobnych liściach i zwartej, kulistej koronie, idealne do małych ogrodów. Surmia bignoniowa (Catalpa bignonioides) ‘Nana’ tworzy gęstą, parasolowatą koronę z dużych, sercowatych liści, dając latem przyjemny cień. Jesion wyniosły (Fraxinus excelsior) ‘Nana’ to klasyczna odmiana kulista, ceniona za odporność i niewielkie wymagania.
Ambrowiec amerykański (Liquidambar styraciflua) ‘Gum Ball’ zachwyca nie tylko kulistą formą, ale także spektakularnym, jesiennym przebarwieniem liści na czerwono, pomarańczowo i purpurowo. Jesion mannowy (Fraxinus ornus) ‘Mecsek’ tworzy zwartą, półkulistą koronę i jest ceniony za dekoracyjne liście oraz odporność na suszę. Dąb błotny (Quercus palustris) ‘Green Dwarf’ to odmiana karłowa o gęstej, regularnej koronie i intensywnie zielonych liściach, idealna do małych ogrodów. Jesienią pięknie się przebarwia.
Wierzba krucha (Salix fragilis) ‘Bullata’ tworzy zwartą, kulistą formę o dynamicznym charakterze, a lipa drobnolistna (Tilia cordata) ‘Green Globe’ jest jedną z najbardziej eleganckich odmian kulistych, cenioną za odporność, długowieczność i regularny pokrój.
Drzewa te świetnie komponują się zarówno z nowoczesną architekturą, jak i z tradycyjnymi ogrodami, wprowadzając do przestrzeni element ładu i spokoju. Mogą być sadzone pojedynczo jako solitery, w grupach tworzących regularne powtórzenia, a także wzdłuż ścieżek i podjazdów, gdzie ich regularny pokrój podkreśla linię kompozycji.
Polskie kuliste odmiany drzew
Warto również zwrócić uwagę na odmiany wyhodowane przez polskich szkółkarzy, którzy coraz częściej wprowadzają na rynek rośliny o unikatowych cechach. Jednym z ciekawszych przykładów jest tulipanowiec amerykański (Liriodendron tulipifera) ‘Edward Gursztyn’, odmiana o zwartej, kulistej koronie, która łączy niezwykłą urodę tulipanowca z kompaktowym pokrojem idealnym do ogrodów przydomowych.
Znacznie starszą polską odmianą jest jesion pensylwański (Fraxinus pensylvanica) ‘Crispa’, wyróżniający się pofalowanymi liśćmi, które nadają drzewu niepowtarzalny charakter. Odmiana ta została wyselekcjonowana na początku XX wieku przez Feliksa Rożyńskiego. Jesion pensylwański jest gatunkiem odpornym na porażenie przez Hymenoscyphus fraxineus – patogen grzybowy (wykryty w 2006 r. przez Polaka, Tadeusza Kowalskiego), wywołujący groźną chorobę powodującą masowe zamieranie jesionu wyniosłego na terenie niemal całej Europy.
Wyselekcjonowane w kraju odmiany stanowią dowód, że polska hodowla drzew i krzewów ozdobnych rozwija się dynamicznie, oferując rośliny dostosowane do współczesnych potrzeb – niewielkie, odporne, dekoracyjne i łatwe w utrzymaniu.
W czasach, gdy ogrody stają się przedłużeniem domowej przestrzeni, miejscem odpoczynku i estetycznego doświadczenia, kuliste drzewa oferują połączenie funkcjonalności i piękna, które trudno przecenić. Wybierając spośród licznych odmian dostępnych na rynku, można stworzyć kompozycję idealnie dopasowaną do własnych potrzeb – od minimalistycznych aranżacji po ogrody pełne barw i faktur.
Kuliste korony pozostają jednym z najbardziej uniwersalnych i ponadczasowych elementów sztuki ogrodowej, a ich rosnąca popularność świadczy o tym, że harmonia formy wciąż jest wartością, której poszukujemy w otaczającej nas przestrzeni.
Tekst: Wiesław Szydło, zdjęcie tytułowe: Grzegorz Falkowski
|
Artykuł pochodzi z magazynu |
|
Artykuł powstał we współpracy ze Związkiem Szkółkarzy Polskich. Więcej informacji o roślinach i ich producentach uzyskać można na: www.e-katalogroslin.pl lub www.zszp.pl i pod nr. telefonu 22 435 47 22. |
