Nie świeć w ogrodzie całą noc. Oświetlenie może szkodzić roślinom i owadom

Ogród po zmroku nie powinien tonąć w świetle

Oświetlenie ogrodu stało się niemal obowiązkowym elementem aranżacji ogrodu. Podświetlamy ścieżki, podjazdy, tarasy, elewacje, pojedyncze drzewa, rabaty, wnętrza altan, oczka wodne, a nawet donice. W naszym klimacie to normalne, bo światło w ogrodzie jest potrzebne, gdyż pozwala nam bezpiecznie poruszać się po posesji. Wieczorem i w nocy wygląda też niezwykle efektownie – tworzy nastrój letnich przyjęć na świeżym powietrzu, pozwala korzystać do późna z kącika wypoczynkowego, altany, tarasu lub balkonu. 

Należy jednak zdawać sobie sprawę, że ogród powinien być oświetlony tylko wtedy, gdy z niego korzystamy, a nie przez całą noc. Dla nas to tylko kwestia estetyki lub wygody. Roślinom i zwierzętom całonocne oświetlenie może zaburzać rytm dnia i nocy.

Naukowcy coraz częściej zwracają uwagę na to, że zanieczyszczenie światłem wpływa nie tylko na ludzi (np. zaburzając sen), ale także na rośliny, owady, ptaki i całe ekosystemy. 

Rośliny odbierają światło nie tylko jako energię potrzebną do fotosyntezy. To dla nich także ważna informacja, np. o porze dnia i roku. Gdy w nocy dociera do nich sztuczne światło, mogą mylić sygnały, gorzej przygotowywać się do spoczynku, kwitnąć w innych terminach niż zwykle, dłużej utrzymywać liście pod koniec sezonu lub zbyt wcześnie rozpoczynać wegetację wiosną.

Fot. Victoria / AdobeStock

Oświetlone rośliny wyglądają magicznie, ale lampy warto wyłączyć wieczorem, gdy przestają być nam potrzebne do bezpiecznego przejścia przez ogród

Noc i ciemność. Rośliny tego potrzebują

Poza aspektem praktycznym, ludzie postrzegają światło w ogrodzie głównie w kontekście dekoracyjnym: podświetlamy oryginalnie wyglądający klon palmowy, kierujemy reflektor na trawy ozdobne, zawieszamy lampki przy żywopłocie – bo chcemy stworzyć konkretny klimat, uzyskać ciekawy efekt lub patrzeć przez okno wieczorem na migoczące światełka, albo boimy się siedzieć w domu zatopionym w ciemności.

Tymczasem dla roślin noc to czas, w którym zachodzą rozmaite procesy związane z regulacją metabolizmu, gospodarką wodną, regeneracją i przygotowaniem do kolejnych etapów rozwoju. Jeśli sztuczne światło świeci na nie przez wiele godzin, mogą odbierać to jak wydłużony dzień.

To szczególnie ważne w przypadku roślin wieloletnich: drzew, krzewów, bylin, pnączy i traw ozdobnych. Wiele gatunków reaguje na długość dnia i nocy (nie tylko na temperaturę) i ten czynnik wpływa na ich rozwój, termin kwitnienia czy zawiązywanie pąków. Nadmiar światła nocą może je rozregulować. Efektem bywa:

• wcześniejsze rozwijanie pąków liściowych lub kwiatowych (czego skutkiem może być m.in. wymarzanie, albo brak zapylaczy)
• lepszy lub gorszy plon owoców
• opóźnione jesienne przejście w stan spoczynku
• słabsze przygotowanie do mrozów
• większa podatność na stres, suszę i choroby

W praktyce oznacza to, że rośliny stale oświetlane nocą mogą wyglądać gorzej niż te, które doświadczają nocnej ciemności, mimo prawidłowego podlewania i nawożenia. Mogą szybciej więdnąć w upały, gorzej znosić miejskie warunki, tracić dekoracyjność albo kwitnąć w mniej korzystnym terminie.

Badacze zwracają uwagę na to, że sztuczne światło może wpływać także na aparaty szparkowe, czyli mikroskopijne struktury odpowiedzialne za wymianę gazową i utratę wody. Jeśli ich praca zostanie zaburzona, roślina może niepotrzebnie tracić wilgoć właśnie wtedy, gdy powinna ją oszczędzać.

Lampy przy rabatach mogą zaburzać kwitnienie i zapylanie

Najbardziej niepokojące jest to, że światło w nocy może rozregulować relację między roślinami a zapylaczami. Kwiaty nie kwitną „dla ozdoby” – są częścią precyzyjnego systemu, w którym liczy się termin, zapach, dostępność nektaru, pyłku i aktywność owadów. Jeśli roślina zakwitnie wcześniej, później albo słabiej, może minąć się z czasem największej aktywności zapylaczy.

Dotyczy to szczególnie roślin dnia krótkiego, które do prawidłowego kwitnienia potrzebują długiej, nieprzerwanej nocy. Gdy taką noc przerywa latarnia, reflektor, mocna lampa solarna albo zimne światło LED, roślina może inaczej zareagować na sezon.

Kwiaty mogą pojawić się w innym terminie, być słabszej jakości, przez co roślina wyda mniej nasion niż w naturalnych warunkach. W ogrodzie ozdobnym oznacza to mniej efektowne kwitnienie. W warzywniku, sadzie i jagodniku może oznaczać słabsze plonowanie.

Sztuczne światło ogranicza też aktywność nocnych zapylaczy i sprawia, że ginie ich więcej niż w normalnych warunkach. Naukowcy potwierdzają, że nocne interakcje między roślinami a owadami zapylającymi były znacznie rzadsze na jasno oświetlonych obszarach niż na nieoświetlonych. To ważne, bo część roślin korzysta nie tylko z pszczół i trzmieli aktywnych za dnia, ale także z ciem oraz innych owadów aktywnych po zmroku.

Fot. TomKorcak / AdobeStock

Jeże to zwierzęta aktywne po zmroku, szukają wówczas pożywienia (między innymi ślimaków, które zjadają rośliny ozdobne lub podgryzają warzywa). Warto zapewnić jeżom optymalne warunki i zwabić je do ogrodu, na przykład pozostawiając dla nich miejsce do zimowania, lekko "zdziczałe" fragmenty i ciemność

Pod osłoną nocy funkcjonuje wiele zwierząt 

Najbardziej widocznymi ofiarami ogrodowego światła są owady. Ćmy, chrząszcze, muchówki i inne nocne gatunki mogą krążyć wokół lamp aż do wyczerpania sił, rozbijać się o oprawy, tracić energię, stawać się łatwym łupem drapieżników albo nie zdążyć z rozmnażaniem. To ważny aspekt, bo owady są pokarmem dla wielu ptaków, nietoperzy, jeży, ryjówek, płazów i gadów. Gdy ich ubywa, słabnie cały ogrodowy łańcuch zależności, gdyż od owadów zależy też zapylanie roślin.

Cierpieć mogą również nietoperze. Dla wielu gatunków silne światło jest barierą, która utrudnia przelot i żerowanie. Niektóre nietoperze unikają oświetlonych miejsc, nawet jeśli znajduje się tam dużo owadów. Inne mogą być dezorientowane przez ostre, zimne światło. Jeśli podświetlamy stare drzewa, szpalery, altany, elewacje z zakamarkami albo okolice budek i szczelin, możemy nieświadomie zakłócać ich nocną aktywność.

Problem dotyczy także ptaków. Sztuczne światło może zaburzać ich zegar biologiczny, wpływać na porę śpiewu, odpoczynku, migracji i rozrodu. W miastach obserwuje się ptaki aktywne głosowo nocą lub bardzo wcześnie, zanim powinny zaczynać dzień. Światło może też dezorientować ptaki migrujące i zwiększać ryzyko kolizji z budynkami.

W ogrodzie po zmroku warto myśleć również o jeżach, ropuchach, żabach, traszkach, ślimakach, pająkach i drobnych ssakach. To zwierzęta, które często korzystają z ciemnych przejść pod żywopłotami, zarośli, stert liści, kompostowników, oczek wodnych i zacisznych rabat. Stałe oświetlenie może ograniczać ich aktywność albo wypychać je z bezpiecznych miejsc.

Fot. iytokar / AdobeStock

Wiele ciem zapyla rośliny. Nocne sztuczne oświetlenie je dezorientuje i zabija

Tych miejsc w ogrodzie nie oświetlaj przez całą noc

Oto najważniejsze zasady oświetlania ogrodu:

• Światło powinno pomagać człowiekowi, ale nie powinno zalewać całego ogrodu.
• Szczególnie ciemne powinny pozostać rabaty kwiatowe, łąki kwietne, warzywniki, okolice krzewów owocowych i drzewa, które są miejscem żerowania owadów czy ptaków. Nie warto kierować reflektorów prosto na korony drzew, pnie, żywopłoty i gęste krzewy, bo to właśnie tam wiele zwierząt odpoczywa, poluje pod osłoną nocy albo szuka schronienia.
• Bez całonocnego światła powinny zostać także oczka wodne, stawy, brzegi strumyków i wilgotne zakątki ogrodu. To miejsca ważne dla płazów, owadów wodnych i drobnych zwierząt. Podświetlona tafla wody wygląda efektownie, ale może zakłócać naturalne zachowania zwierząt. Lepiej włączać takie światło tylko okazjonalnie, na krótko, podczas gdy rzeczywiście przebywamy w ogrodzie.
• Ciemności potrzebują również kompostownik, sterta gałęzi, stos liści, zakątek z martwym drewnem, okolice budek lęgowych, karmników, poideł, domków dla jeży i hoteli dla owadów. Te miejsca pełnią funkcję schronienia, a schronienie powinno być spokojne. Jeśli świecimy tam przez całą noc, odbieramy im jedną z najważniejszych cech – poczucie bezpieczeństwa.

Fot. Tomasz Zajda / AdobeStock

Lampy w małym ogrodzie lub zainstalowane pomiędzy roślinami nocą należy wyłączyć

Oświetlenie bezpieczne dla roślin i zwierząt

Najlepsze oświetlenie ogrodu to takie, które działa tylko wtedy, gdy jest potrzebne. Zamiast lamp świecących od zmierzchu do świtu, lepiej stosować czujniki ruchu, a jeszcze lepiej wyłączniki czasowe i zamontować punkty świetlne przy najważniejszych przejściach. Ścieżka do furtki, schody, wejście do domu czy podjazd mogą być oświetlone, ale nie trzeba oświetlać rabat, drzew i trawnika.

Warto wybierać lampy o ciepłej barwie, możliwie słabszym natężeniu i osłoniętej oprawie. Światło powinno być skierowane w dół, na chodnik lub stopień, a nie w niebo, korony drzew czy kwiaty. Zimne, białe LED-y lepiej ograniczać, szczególnie w pobliżu roślin i miejsc aktywności owadów.

Dobrym kompromisem jest podział ogrodu na strefy. Taras może być oświetlony wieczorem, gdy z niego korzystamy. Wejście do domu powinno być bezpieczne. Ale rabata z bylinami, sad, warzywnik, żywopłot, oczko wodne i dziki zakątek mogą po zmroku pozostać ciemne.

Zgaś światło, by ogród żył naturalnym rytmem

Noc w ogrodzie jest potrzebna. To czas zapylania, żerowania, odpoczynku, regeneracji i cichej pracy organizmów, których często nie zauważamy. Ćmy odwiedzają kwiaty, nietoperze polują na owady, jeże przeczesują zakamarki warzywnika i szurają pod krzewami, ptaki odpoczywają, a rośliny regulują procesy, których nie widać gołym okiem.

Gdy oświetlamy każdy zakamarek ogrodu i do tego bez przerwy, zabieramy ogrodowi naturalny rytm. Dlatego nie trzeba rezygnować z oświetlenia, ale warto je ograniczać.

Niech lampy prowadzą do domu, ułatwiają przejście po schodach i tworzą klimat wtedy, gdy naprawdę jesteśmy na zewnątrz. Reszta ogrodu może spokojnie zasnąć w ciemności. Dla roślin, owadów, ptaków, nietoperzy i drobnych zwierząt mrok nocy jest nie mniej ważny niż dobra ziemia, woda i odpowiednie stanowisko.