Mniszek lekarski – właściwości zdrowotne, zastosowanie w kuchni

Ten pospolity chwast, znany jako dmuchawiec, kryje w sobie kilkadziesiąt związków czynnych. Do najważniejszych należą laktony, alkohole triterpenowe, fitosterole, flawonoidy (zidentyfikowane głównie w liściach pochodne kwercetyny i luteoliny) oraz polifenolokwasy (kwas cykoriowy, chlorogenowy, kaftarowy, kawowy), obecne przede wszystkim w zielu¹.

Jednak najciekawszym składnikiem mniszka lekarskiego (Taraxacum officinale) pozostaje inulina, czyli naturalnie występujący w roślinach polisacharyd o szczególnych właściwościach.

Inulina zaliczana jest do prebiotyków, które zwiększają zawartość pożytecznych bakterii w jelicie, głównie bifidobakterii². Ulega wchłanianiu w jelicie cienkim, gdzie stanowi dla nich pożywkę. Wpływa również korzystnie na mikrobiotę jelita grubego. Badania wykazały, że inulina (mniszek jest jej dobrym źródłem) m.in. hamuje aktywność beta-glukuronidazy, czyli enzymu odpowiedzialnego za powstawanie niektórych nowotworów hormonozależnych (głównie prostaty i piersi)³.

Inulina reguluje wypróżnienia, wykazuje również właściwości przeciwcukrzycowe i przeciwmiażdżycowe oraz poprawia biodostępność składników mineralnych podawanych z pożywieniem. Mniszek lekarski jest jednym z najcenniejszych źródeł inuliny, zaraz po słoneczniku bulwiastym i cykorii.

Mniszek lekarski – na wątrobę i przewód pokarmowy

W medycynie tradycyjnej mniszek lekarski wykorzystywano głównie do leczenia dolegliwości trawiennych, problemów z przepływem żółci oraz wspomagania pracy wątroby i nerek. Choć brakuje badań klinicznych, eksperymenty przeprowadzone na zwierzętach potwierdzają te właściwości dmuchawca.

Wyciągi i soki z korzenia oraz ziela Taraxacum officinale pobudzają czynność wątroby, zwiększają ilość wytwarzanej żółci, ułatwiają jej przepływ do dwunastnicy i przeciwdziałają zastojom⁴. Z kolei związki goryczowe pobudzają produkcję śliny i nieznacznie zwiększają wydzielanie soków żołądkowych, co z kolei poprawia perystaltykę jelit i proces trawienia. Jednocześnie mniszek lekarski doskonale oczyszcza organizm z toksyn i zbędnych produktów przemiany materii.

Choć preparaty z mniszka wzmagają produkcję żółci, nie zaleca się ich stosowania u osób, które są w trakcie leczenia np. kamicy nerkowej. Samodzielnie można po nie sięgać jedynie profilaktycznie lub po przebytych schorzeniach dróg żółciowych i wątroby.

Mniszek lekarski – działa moczopędnie

Ekstrakty z kwiatów i liści mniszka wykazują również właściwości moczopędne – w badaniach okazały się silniejsze niż np. owoce jałowca, ziele skrzypu czy kłącze perzu. Ponadto po podaniu szczurom wodnych wyciągów z liści (w ilości 8 ml/kg masy ciała) działaniu diuretycznemu towarzyszyła istotna utrata wagi⁵.

Diuretyczne i dezynfekujące właściwości mniszka powodują również hamowanie procesu tworzenia się kamieni w układzie moczowym, przyspieszenie rekonwalescencji po chorobach dróg moczowych oraz łagodzenie obrzęków i niewydolności nerek.

Mniszek lekarski – działanie przeciwzapalne

U zwierząt z indukowaną puchliną łapy doustne podanie etanolowego wyciągu z mniszka lekarskiego spowodowało zmniejszenie opuchlizny na poziomie 25%⁶. Badanie to potwierdza przeciwzapalne właściwości mniszka, które w medycynie tradycyjnej wykorzystywane są m.in. w łagodzeniu dolegliwości reumatycznych. Z powodzeniem zmniejsza również ból i obrzęk towarzyszące chorobom gardła.

Właściwości przeciwzapalne mniszek lekarski zawdzięcza prawdopodobnie obecności kwasów polifenolowych, które działają immunostymulująco, przeciwgorączkowo i przeciwreumatycznie.

Mniszek lekarski – na problemy ze skórą

Ze względu na swoje właściwości oczyszczające i przeciwzapalne mniszek lekarski stosowany jest również w pielęgnacji cery, głównie trądzikowej i łuszczycowej. Stosowane zewnętrznie świeży sok mleczny i wyciąg działają regenerująco, przyspieszają bliznowacenie i powodują zanik uszkodzeń skóry. Sok z mniszka lekarskiego usuwa też wszelkiego rodzaju brodawki, ale tylko we wczesnych fazach ich tworzenia się⁷.

Mniszek można znaleźć również w kremach przeznaczonych do pielęgnacji skóry suchej i starzejącej się.

Mniszek lekarski a cukrzyca

W początkowej fazie cukrzycy Taraxacum officinalle może obniżać poziom glukozy we krwi. Zawdzięcza to m.in. dużej ilości wspomnianej już inuliny, która podawana przez 5 tygodni szczurom chorym na cukrzycę obniżała stężenie glukozy o 24-31%, w zależności od zastosowanego stężenia⁸.

Właściwości hipoglikemiczne przypisuje się wyciągom z korzeni i liści. Nie znamy dokładnie mechanizmu ich działania, ale prowadzone badania sugerują, że prawdopodobnie mniszek lekarskie stymuluje produkcję insuliny przez komórki trzustki⁹.

Z działaniem pomocniczym mniszka w terapii cukrzycy wiąże się także jego aktywność przeciwzakrzepowa. Schorzenia naczyń są bowiem jedną z konsekwencji cukrzycy, która zwiększa ryzyko formowania się skrzepów. Hamowanie agregacji płytek, które zaobserwowano po podaniu wyciągu etanolowego z korzeni mniszka, sugeruje możliwość zastosowania rośliny w profilaktyce angiopatii wywołanych cukrzycą¹⁰.

Mniszek lekarski – właściwości przeciwnowotworowe

Naukowcy wskazują również, że mniszek lekarski ma działanie przeciwnowotworowe. Wodny ekstrakt z jego dojrzałych liści w badaniach in vitro skutecznie hamował wzrost komórek nowotworowych sutka i prostaty¹¹. Obiecujące wyniki przyniosły również eksperymenty z wykorzystaniem 3 linii ludzkich komórek przewlekłej białaczki (CMML): ekstrakt z korzenia Taraxacum officinale indukował ich apoptozę, czyli proces zaprogramowanej śmierci¹².

Mniszek lekarski – metryczka